Mustafa Mergen

                                                                    Öğretici Metin Tohum, yeni bir bitkinin oluşmasını sağlayan canlı bir yapıdır. Ancak her tohum hemen büyüyemez. Tohumun çimlenebilmesi için su, oksijen ve uygun sıcaklık gereklidir. Bu koşullar sağlanmadığında çimlenme gerçekleşmez. Tohum suyu emdiğinde şişer ve kabuğu yumuşar. Bu durum, tohumun içindeki embriyonun gelişmesini sağlar. Su ile birlikte tohumdaki besin maddeleri kullanılmaya başlanır ve embriyo enerji kazanır. Çimlenmenin ilk aşamasında kök oluşur. Kök aşağı doğru uzanarak toprağa tutunur ve bitkinin su almasını sağlar. Daha sonra gövde gelişir ve yukarı doğru büyür. Gövde toprak yüzeyine çıktığında yapraklar oluşmaya başlar. Yaprakların gelişmesiyle birlikte bitki fotosentez yapar. Böylece kendi besinini üretir ve büyümesini sürdürür. ...

 James Webb Uzay Teleskobu, insanlığın uzaya gönderdiği en gelişmiş teleskoplardan biridir. Bu teleskop, evrene bakış şeklimizi değiştirmek için tasarlandı. Ondan önce gelen teleskoplara göre çok daha hassas çalışır ve çok daha uzak noktaları gözlemleyebilir. James Webb’in en önemli özelliği, kızılötesi ışığı algılamasıdır. İnsan gözü bu ışığı göremez. Ancak evrendeki çok eski ve çok uzak cisimler, bize bu ışık türüyle sinyal gönderir. Webb sayesinde evrenin ilk dönemlerine bakmak mümkün hale geldi. Teleskobun yaptığı son gözlemler, evrenin düşündüğümüzden daha hızlı geliştiğini gösteriyor. Bilim insanları, büyük galaksilerin oluşmasının uzun zaman aldığını sanıyordu. Ancak James Webb, evren çok gençken bile büyük ve düzenli galaksilerin var olduğunu ortaya koydu. Bu durum, evrenin başlangıcıyla ilgili bazı bilgileri yeniden düşünmemize neden oldu. James Webb sadece galaksileri incelemiyor. Aynı zamanda yıldızların nasıl doğduğunu da gözlemliyor. Yıldızlar, gaz ve toz bulutların...

Yoruldum  Artık gerçekten de yoruldum. Hayata olan inancımı sorgular oldum. Gerçekten haklının kim olduğundan, gerçekten yaşama umudumun olup olmadığından şüphe eder oldum. Geçen zamanlarla yüzleşince, hayat denen boy aynasının silüetinde kaybolan bir beden oldum. Başka insanlara yük oldum. Kaybolurken, zamanda duruldum; Ziyan oldum.

Ukalalık etmek istemem tabii ancak burada demek istediğim şey, fiziğin sadece formül, cebir ve gerçeklikten kopuk, soğuk bir ders gibi öğretilmesi hâlidir. Okullarda anlatılan fizik, çoğu öğrenci için “gerçek fizik” hissi vermez. Bunun temel nedeni, müfredatın büyük ölçüde formül ezberine dayanmasıdır. Fizik, doğayı anlamaya çalışan bir bilimdir. Ama okulda çoğu zaman doğayı değil, sadece sembolleri öğreniriz. Neden böyle olduğu anlatılmadan sonuçlar verilir. Bu da fiziği düşünsel bir keşif alanı olmaktan çıkarıp kuru bir ders hâline getirir. Bir diğer sorun, müfredatın merak duygusunu beslememesidir. Gerçek fizikte sorular çok önemlidir: “Neden böyle?”, “Başka türlü olabilir mi?”, “Bu sınırda ne olur?” Okul fiziğinde ise bu sorular genellikle sorulmaz. Çünkü sınav sistemi hızlı ve tek doğru cevaplı düşünmeyi zorlar. Oysa fizik, çoğu zaman belirsizliklerle ve tartışmalarla ilerler. Bu fark öğrenciye hissettirilmediği için fizik sıkıcı görünür. Ayrıca modern fiziğe neredeyse hiç yer ver...

 

 Ses havada yayılan bir titreşimdir ve günlük hayatta duyduğumuz her ses havanın molekülleri sayesinde kulağımıza ulaşır konuşurken çıkan sesler müzik sesleri ya da çevredeki gürültüler hep bu titreşimlerle taşınır hava olmasaydı ses de olmazdı bu yüzden ses ile hava arasında doğrudan bir ilişki vardır insanlar genelde sesi soyut bir şey gibi düşünür ama aslında tamamen fiziksel bir olaydır Çoğu kişi rüzgar estiğinde sesin daha hızlı gittiğini ya da yavaşladığını düşünür bunun sebebi günlük hayattaki gözlemlerdir mesela rüzgarlı havada bazen sesler daha net bazen daha zor duyulur bu durum sesin hızının değiştiği izlenimini verir ama gerçekte sesin havadaki hızı sabittir hava durgun da olsa rüzgarlı da olsa ses kendi hızında yayılır bu hız ortamın sıcaklığına bağlıdır rüzgara değil Rüzgarın yaptığı şey sesin hızını değiştirmek değildir rüzgar havanın toplu halde hareket etmesidir yani sesin yayıldığı ortam yer değiştirir rüzgar bana doğru estiğinde ses dalgalarıyla birlikte hava d...

 “Hiçlik” kelimesi günlük hayatta basit görünür. Bir şey yoktur, biter. Ama bilim bu noktada durmaz. Çünkü “yokluk” dediğimiz şeyin bile sınırları vardır. Fizikte tam anlamıyla hiçlik , yani hiçbir şeyin olmadığı bir durum neredeyse imkânsızdır. Uzay boşluğu bile boş değildir. Kuantum fiziğine göre boşluk dediğimiz alanlarda bile anlık enerji dalgalanmaları oluşur. Parçacıklar çok kısa süreliğine ortaya çıkar ve yok olur. Yani evren, “hiç” kalmaya bile tahammül edemez. Felsefi anlamda hiçlik daha da karmaşık hale gelir. Çünkü “hiçlik” hakkında konuşabilmek bile onu bir kavram haline getirir. Tanımlanan bir şey, artık tam anlamıyla hiç değildir. Bu yüzden bazı düşünürler hiçliğin yalnızca zihinsel bir sınır olduğunu savunur. Bilim açısından bakıldığında evrenin başlangıcı da bu soruyu güçlendirir. Eğer evren bir noktada başladıysa, öncesinde ne vardı? “Hiçlik” demek kolaydır ama bilimsel olarak bu cevap yeterli değildir. Çünkü fizik yasaları, mutlak yokluğu tanımlayacak bir çerç...

                                                                    Boyut Kavramı Boyut Kavramı yıllardır insanların kafasını en çok kurcalaması kavramlardan biri olabilir. Şu ana dek fizik bilimiyle ya da matematikle ucundan ilgilenmiş insanların bile aklına takılan bir kavramdır boyut. Boyut kavramı, insanın evreni anlama çabasının en temel ama aynı zamanda en zor kavramlarından biridir. Günlük hayatta üç boyutlu bir dünyada yaşadığımızı söyleriz: uzunluk, genişlik ve yükseklik. Bu üçlü olmadan hiçbir fiziksel nesneyi tanımlayamayız. Fakat fizik ve matematik ilerledikçe bu üç boyutun evreni açıklamakta yetersiz kalabileceği fikri ortaya çıkmıştır. Boyut yalnızca yön sayısı değildir; aynı zamanda varlığın nasıl deneyimlendiğiyle ilgilidir. Bu durumu anlamak için boyutları basitten karmaşığa doğru düşünmek faydalıdır. ...

Pi sayısı, bir çemberin çevresinin çapına oranı olarak tanımlanır ve yaklaşık 3,14 değerine sahiptir; ancak bu basit tanım, pi’nin bilimdeki gerçek rolünü tam olarak yansıtmaz. Pi irrasyonel bir sayıdır, yani ondalık gösterimi sonsuza kadar devam eder ve hiçbir düzenli tekrar içermez. Bu özellik, matematikte mutlak kesinliğin neden her zaman ulaşılamaz olduğunu gösteren temel örneklerden biridir. Pi yalnızca geometriyle sınırlı kalmaz; dalga hareketleri, elektromanyetizma, istatistiksel dağılımlar ve sayısal simülasyonlar gibi birçok alanda karşımıza çıkar. Özellikle bilgisayar destekli hesaplamalarda pi, hem teorik doğruluğun hem de hesaplama verimliliğinin sınırlarını test eden bir araçtır.   Bu durumun somut bir örneği uzay çalışmalarında görülür. NASA, uzay araçlarının yörünge hesaplamalarında pi’nin yalnızca yaklaşık 8 ondalık basamağını kullanır. Bunun nedeni, bu hassasiyetin Dünya’dan milyarlarca kilometre uzaklıktaki hedefler için bile hata payını santimetreler düzeyinde t...

Dil ile düşünce arasındaki bağ, Wittgensteinın çalışmalarında temel bir konudur. Ona göre dil yalnızca iletişim kurmamızı sağlayan bir araç değildir; düşüncenin oluştuğu zemin de dildir. Bu yüzden dilde ifade edemediğimiz bir şeyi zihinde tam olarak şekillendirmek güçtür.   Witgenstein, dilin mantıksal bir yapısı olduğunu ve dünyanın bu yapıyla temsil edildiğini söyler. Bir cümle kurduğumuzda, aslında dünyayı belirli bir düzen içinde resmederiz; bu resmin sınırları da dilin izin verdiği kadardır. Bu nedenle dilimizin sınırları dünyamızın sınırlarıdır ifadesi düşüncenin ifade edilebilirlikle bağlantıli olduğunu anlatır. Daha sonraki döneminde dil oyunları kavramını ortaya koyar. Bu yaklaşımda bir kelimenin anlamı, onun nasıl kullanıldığıyla belirlenir. Dil günlük hayatın içindeki pratiklerde gelişir ve anlam bu pratiklerle birlikte ortaya çıkar. Bu yüzden bir toplumda kullanılmayan, karşılığı olmayan bir kavram o toplumun düşünce dünyasında yer bulamaz. Bir çocuğun, adını bilmediği ...

 Kara deliğe düşme süreci, uzaklığa göre değişen aşamalarla ilerleyen bir yaklaşım dizisidir: (1) Kara delikten milyonlarca kilometre uzaktayken kütleçekimi normal bir yıldızın yakınındaymışsın gibi davranır ve uzay-zamanın bükülmesi hissedilmez; (2) On binlerce kilometre yaklaşınca ışık eğrilmeye başlar, çevrede “yerçekimi merceklemesi” dediğimiz halkalar oluşur ve zaman dışarıdaki gözlemciye göre ilk kez fark edilebilir ölçüde yavaşlar; (3) Binlerce kilometre mesafede gelgit kuvvetleri belirginleşir, kara deliğin kütlesine bağlı olarak maddenin farklı noktalarına farklı çekim uygulanır ve uzay-zamanın kıvrımı daha görünür hale gelir; (4) Yüzlerce kilometre kala artık ışık neredeyse kaçamaz, arka plandaki yıldızların görüntüsü sanki çevrende dönüyormuş gibi bükülür, zaman dışarıya göre dramatik biçimde yavaşlar ve “hiçlik halkası” görüntüsü oluşur; (5) Olay ufkuna birkaç kilometre kala gelgit kuvvetleri hızla artar, fotonlar bile bükülerek çevrede neredeyse tam bir halka oluş...

 Tekillik, fiziksel, kimyasal ve kozmolojik sistemlerde mevcut kuramsal çerçevenin tanımsız hale geldiği sınır bölgelerini ifade eder ve bu kavram hem kara delik iç yapısında hem Büyük Patlamanın başlangıç anında hem de kimyasal sistemlerde ortaya çıkan matematiksel kopukluklarda farklı biçimlerde karşımıza çıkar. Genel Görelilik, kara deliklerin olay ufku içinde uzay-zaman eğriliği ile madde yoğunluğunun sınırsız değerlere yaklaştığını öngörür; bu durum gravitasyonel tekillikolarak adlandırılsa da fiziksel bir noktayı değil, teorinin mikro ölçekte tanımlı olmamasından kaynaklanan bir yetersizliği temsil eder. Aynı şekilde klasik kozmoloji, Büyük Patlama modelinde evrenin         Bir Karadelik İçin Gösterilebilecek Tekillik  geçmişte te sonsuz yoğunluk ve sıcaklığa sahip bir başlangıç durumundan türediğini söyler; ancak bu “kozmolojik tekillik” de gerçek bir fiziksel sonsuzluk olmaktan çok klasik denklemlerin Planck ölçeğindeki geçersizliğine işaret ed...

  Işık basıncı, elektromanyetik dalgaların maddeyle etkileşime girdiğinde momentum aktarması sonucunda ortaya çıkan gerçek bir fiziksel kuvvettir ve ışığın yalnızca aydınlatan bir enerji kaynağı değil, aynı zamanda mekanik bir itici güç olduğunu gösterir. Her foton bir yüzeye çarptığında son derece küçük bir momentum taşır; ancak uzayda, geniş yüzeylere aynı anda trilyonlarca foton ulaşabildiği için bu etki topluca hissedilebilir bir basınca dönüşür. Dünya şartlarında bu kuvvet hissedilemeyecek kadar küçüktür çünkü nesnelerin kütlesi ve ortamın sürtünmesi baskın hâle gelir. Fakat uzayın boşluğunda, sürtünmenin yok denecek kadar az olduğu bir ortamda ışık basıncı şaşırtıcı derecede etkili olabilir ve bu etkinin en çarpıcı teknolojik uygulaması güneş yelkenleridir . Güneş yelkenleri, son derece ince, hafif ve çok yüksek yansıtıcılığa sahip büyük yüzeylerden oluşur; Güneş’ten gelen ışığı geri yansıtarak sürekli bir itme kazanır. Bu itki küçük olsa da kesintisiz olduğu için yelkenli, t...

Genelde insan beyninin sınırsız bir kapasiteye sahip olduğu söylenir. Peki burada sınırsız gerçekten sadece düşünme yetisi ve sınırsız sayılacak ufkumuz için kullanılmasaydıda 'İnsan beynın depolama sınırı nedir?' Sorusunu sorsaydık. İşte insan beyni yaklaşık 86 milyar nöron ve yüz trilyona yakın sinaptik bağlantıdan oluşur; bu bağlantılar bilginin depolandığı temel yapılardır. Bilim insanlarına göre her sinabs yaklaşık 4.7 bit bilgi saklayabilir ve bu hesaba göre insan beyninin toplam kapasitesi 1 ila 2.5 petabayt, yani 1.000–2.500 terabayt civarındadır. Ancak beyni bilgisayardan ayıran şey veri depolama şeklidir; bilgi tek bir alanda tutulmaz, görüntü, duygu, anlam ve deneyim olarak çoklu bölgelerde işlenir. Bu sayede beyin aynı anıyı hem görsel hem işitsel hem duygusal hem de anlam katmanlarıyla saklayabilir. Ayrıca beyin inanılmaz derecede verimli bir sıkıştırma sistemine sahiptir; bilgisayarda büyük yer kaplayacak bir hatıra, beyinde çok küçük bağlantı değişiklikleriyle ka...

 Elektronlar atomların temel parçacıklarıdır ve evrende nerede bulunursa bulunsun aynı fiziksel özelliklere sahiptir Tüm elektronlarda kütle yük ve spin değerleri aynıdır Bu nedenle bir elektronu diğerinden ayırt etmeyi sağlayan herhangi bir özellik yoktur Bu durum fizikçi John Archibald Wheeler ın dikkatini çekmiş ve (tek elektron evreni) adıyla bilinen bir hipotez ortaya koymasına yol açmıştır Bu hipotezde Wheeler elektronların aslında birbirinden bağımsız varlıklar olmadığını tek bir parçacığın farklı yerlerde görünen halleri olabileceğini düşünür Hipotezin Genel Fikri Elektronların tüm özelliklerinin aynı olması Wheler’ın şu soruyu sormasına neden olmuştur Elektronlar gerçekten çok sayıda farklı parçacık mı yoksa aynı parçacığın evrenin içinde farklı noktalarda beliren görünümleri mi? Günümüzde fizik elektronları tek bir parçacığın farklı yerlerde görünmesiyle açıklamaz Elektronların aynı görünmesi onların aynı fiziksel yapıyı paylaşmasından gelir Bu yaklaşıma göre elektron...

 Behçet Necatigil’in Sevgilerde şiiri, insanların duygularını içlerinde tutma eğilimini ve sevgiyi ifade etmekte yaşanan gecikmelerin insan ruhunda bıraktığı izleri anlatır. Şiirin temel konusu, söylenmemiş sevgilerin insanda yarattığı kırgınlık, mahcubiyet ve pişmanlık duygusudur. Necatigil, günlük hayatın telaşı içinde duygu ifade etmenin çoğu zaman ertelendiğini ve bunun, zaman geçtikçe insanın içini daha fazla acıttığını sade bir dille gösterir. Bu şiirin ana teması, gecikmiş sevgi ve çekingenliktir . İnsanların birbirlerini sevmelerine rağmen bunu dile getirmekte zorlanması, bazen toplum baskısı bazen de kişisel utangaçlık nedeniyle duyguların hep içte kalması, metnin en güçlü yönünü oluşturur. Şair, sevginin içe atıldığında nasıl bir yük hâline geldiğini ve yıllar sonra bile “söyleyemedim” düşüncesinin kişi üzerinde nasıl durduğunu vurgularb bana göre şiir, kaçırılmış fırsatları , “keşke”leri ve insanın kendi duygularıyla yüzleştiği sessiz anları çağrıştırıyor. “Bir bakış ...

 Curie noktası, feromanyetik bir maddenin belirli bir sıcaklığa ulaştığında manyetik düzenini kaybederek farklı bir manyetik faza geçiş yaptığı kritik eşik olarak tanımlanır bu sıcaklığın incelenmesi maddelerin sıcaklığa bağlı manyetik davranışlarını anlamak açısından önemli bir temel sunar. Bir malzeme Curie noktasına yaklaştığında içinde gerçekleşen değişim oldukça belirgindir. Sıcaklık arttıkça atomların titreşimi hızlanır ve spinlerin düzenli hizalanması giderek bozulur. Bu nedenle Element Yada Madde, belirli bir eşiği geçtiğinde manyetik davranışını sürdüremez. Her elementin bu noktaya farklı bir sıcaklıkta ulaşması, atom yapılarındaki ayrıntılardan kaynaklanır. Demirin yaklaşık 770 C*de, nikeli 358 *Cde düzenini bırakması veya kobaltın çok daha yüksek sıcaklıklara direnebilmesi bu iç yapısal farkların bir sonucudur. Dışarıdan bakıldığında bu değişiklikler görülmez, ancak malzemenin manyetik karakterini belirleyen temel etkenlerdir. Curie noktasının önemi günlük yaşamda kul...

Evrenin nasıl sona ereceği, tıpkı nasıl oluştuğu kadar merak uyandıran bir konu. Büyük Patlamadan yaklaşık 13.8 milyar yıl sonra hâlâ genişleyen bir evrende yaşıyoruz ve bu genişlemenin geleceği, evrenin sonunu belirleyecek iki temel senaryoya işaret ediyor: Büyük Donma ve Büyük Çöküş.  (En çok Kabul Gören 2  Teori) 1. Büyük Donma (Big Freeze) – Sessiz Bir Son: Bu senaryoya göre evrenin genişlemesi sonsuza kadar devam eder. Galaksiler birbirinden uzaklaşır, yıldızlar yakıtlarını tüketip ölür ve yeni yıldızlar oluşamaz hâle gelir. Zamanla galaksiler o kadar uzaklaşır ki ışıkları bile bize ulaşamaz, enerji giderek evrenin her yerine daha az yayılır ve sıcaklık mutlak sıfıra yaklaşır. Bu süreç, evrenin karanlık ve enerjisi tükenmiş bir hâle gelmesine yol açar; bu yüzden buna “Isı Ölümü” de denir. Bugün yapılan gözlemler, evrenin genişlemesinin hızlandığını gösterdiği için Büyük Donma senaryosu en olası son olarak kabul ediliyor. 2. Büyük Çöküş (Big Crunch) – Evrenin Kendi Üzer...

Sicim Teorisi, evrendeki temel parçacıkların nokta benzeri varlıklar olmadığını, bunun yerine çok küçük ve titreşen sicimlerden oluştuğunu öne sürer. Bu sicimlerin boyutu, Plank uzunluğu düzeyinde olup atomlardan trilyonlarca kez daha küçüktür; bu nedenle doğrudan gözlemlenmeleri günümüz teknolojisiyle mümkün değildir. Teoriye göre, sicimlerin farklı titreşim biçimleri hangi parçacığın oluşacağını belirler; örneğin bir titreşim protonu, başka bir titreşim elektronu ortaya çıkarabilir. Bu yaklaşım, evrendeki parçacık çeşitliliğinin tek bir temel yapı üzerinden açıklanabileceğini gösterir. Sicim Teorisi ayrıca evrenin yalnızca üç uzay ve bir zaman boyutundan ibaret olmadığını, sicimlerin etkisiyle gizli ek boyutların var olabileceğini öne sürer. Sicimlerden oluşan membranlar veya zarlar, farklı titreşimleriyle atom altı parçacıkları oluşturabilir ve bu parçacıklar birleşerek atomları meydana getirir. Güncel yaklaşımlardan biri olan M-Teorisi, sicimlerin yanı sıra mebranlarında temel ya...

 Sicim Teorisi, evrendeki temel parçacıkların aslında nokta gibi değil, akıl almayacak kadar küçük ve sürekli titreşen sicimlerden oluştuğunu öne sürer. Bu yaklaşım, kuantum mekaniği ile genel göreliliği tek bir yapı içinde toplama iddiası nedeniyle modern fiziğin en geniş kapsamlı modellerinden biri sayılır. Sicimlerin titreşim şekilleri, onların hangi parçacık olarak ortaya çıktığını belirlediği için kütleçekimi açıklamakta zorlanan fizik dünyasında gravitons adı verilen kuramsal parçacığın da doğal bir sonucu olarak görülür. Teorinin tutarlı olabilmesi için evrenin yalnızca bildiğimiz dört boyuttan oluşmadığı, çok küçük ölçeklerde gizlenmiş ek boyutlara sahip olduğu düşünülür; bu yüzden Sicim Teorisi 10, onu daha kapsamlı hâle getiren (m)teorisi ise 11 boyutlu bir evren tasvir eder. Henüz deneylerle doğrulanmamış olsa da, kara deliklerdeki bilgi problemi, kuantum kütleçekimi ve holografig evren gibi büyük sorulara getirdiği çözümler nedeniyle, evrenin en temel düzeyde nasıl işle...